Γραμματισμός στον τομέα της ΤΝ και άρθρο 4 του AI Act, στην πράξη.

Τι ορίζει το άρθρο 4 του AI Act;

Το άρθρο 4 του AI Act (Κανονισμός (ΕΕ) 2024/1689 για την τεχνητή νοημοσύνη) είναι η διάταξη για τον γραμματισμό στον τομέα της ΤΝ (AI literacy). Από τις 27 Ιουλίου 2026, η πρώτη του παράγραφος έχει ως εξής:

«Οι πάροχοι και οι φορείς εφαρμογής συστημάτων ΤΝ λαμβάνουν μέτρα για να στηρίξουν την ανάπτυξη του γραμματισμού στον τομέα της ΤΝ για το προσωπικό τους και άλλα πρόσωπα που ασχολούνται με τη λειτουργία και τη χρήση συστημάτων ΤΝ για λογαριασμό τους, συνεκτιμώντας τις τεχνικές γνώσεις, την εμπειρία, την εκπαίδευση και την κατάρτισή τους και το πλαίσιο στο οποίο πρόκειται να χρησιμοποιηθούν τα συστήματα ΤΝ και λαμβάνοντας υπόψη τα πρόσωπα ή τις ομάδες προσώπων για τα οποία πρόκειται να χρησιμοποιηθούν τα συστήματα ΤΝ. Η υποχρέωση αυτή δεν απαιτεί από τους παρόχους ή τους φορείς εφαρμογής να εγγυώνται συγκεκριμένο επίπεδο γραμματισμού στον τομέα της ΤΝ για οποιοδήποτε άτομο.»Κανονισμός (ΕΕ) 2024/1689, άρθρο 4 παράγραφος 1, όπως αντικαταστάθηκε από τον Κανονισμό (ΕΕ) 2026/1744, άρθρο 1 σημείο 5

Η παράγραφος 2 ζητά από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τα κράτη μέλη να στηρίζουν τους παρόχους και τους φορείς εφαρμογής, ιδίως τις ΜΜΕ, και από την Επιτροπή να δημοσιεύει πρακτικά παραδείγματα συμμόρφωσης. Η παράγραφος 3 ζητά από το Συμβούλιο ΤΝ να εκδίδει συστάσεις με κοινούς στόχους. Τρία χαρακτηριστικά της παραγράφου 1 καθορίζουν όλα τα υπόλοιπα:

• Είναι υποχρέωση. Οι πάροχοι και οι φορείς εφαρμογής «λαμβάνουν μέτρα»· δεν πρόκειται για προαιρετική σύσταση.
• Είναι αναλογική. Τα μέτρα εξαρτώνται από τις γνώσεις και την εμπειρία των ανθρώπων, από το πλαίσιο χρήσης και από τα πρόσωπα στα οποία χρησιμοποιείται το AI.
• Δεν είναι εγγύηση. Κανείς δεν χρειάζεται να φτάσει σε ορισμένο επίπεδο, και το κείμενο δεν ορίζει σεμινάριο, μορφή ή διάρκεια.

Το άρθρο 4 ανήκει στο κεφάλαιο I του AI Act, που εφαρμόζεται από τις 2 Φεβρουαρίου 2025 (άρθρο 113), και αφορά κάθε σύστημα AI που μια επιχείρηση παρέχει ή χρησιμοποιεί, όχι μόνο τα συστήματα υψηλού κινδύνου.

Τι άλλαξε στο άρθρο 4 το 2026;

Το άρθρο 4 αντικαταστάθηκε το 2026 από το ψηφιακό Omnibus για την ΤΝ, τον Κανονισμό (ΕΕ) 2026/1744 της 8ης Ιουλίου 2026, που δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα στις 24 Ιουλίου 2026 και ισχύει από τις 27 Ιουλίου 2026. Η διατύπωση του 2024 ζητούσε από παρόχους και φορείς εφαρμογής να «λαμβάνουν μέτρα για να εξασφαλίσουν στον μέγιστο δυνατό βαθμό επαρκές επίπεδο γραμματισμού στον τομέα της ΤΝ»· σήμερα «λαμβάνουν μέτρα για να στηρίξουν την ανάπτυξη» του, χωρίς υποχρέωση να εγγυώνται συγκεκριμένο επίπεδο για οποιοδήποτε άτομο.

Σύρετε τον πίνακα →

Η αιτιολογική σκέψη 8 του Omnibus εξηγεί τον λόγο: μια αυστηρή υποχρέωση διασφάλισης επαρκούς επιπέδου δεν ταίριαζε σε όλους τους παρόχους και τους φορείς εφαρμογής και δημιουργούσε πρόσθετο κανονιστικό φόρτο, ιδίως για τις μικρότερες επιχειρήσεις. Η ίδια σκέψη τονίζει ότι ο γραμματισμός στον τομέα της ΤΝ πρέπει να αποτελεί στρατηγική προτεραιότητα, ανεξάρτητα από τις κανονιστικές υποχρεώσεις.

Τι δεν άλλαξε

Η υποχρέωση ισχύει για κάθε πάροχο και φορέα εφαρμογής από τις 2 Φεβρουαρίου 2025 και εξακολουθεί να ισχύει. Για τους φορείς εφαρμογής συστημάτων υψηλού κινδύνου, το άρθρο 26 παράγραφος 2 ορίζει επιπλέον ότι η ανθρώπινη εποπτεία ανατίθεται σε φυσικά πρόσωπα «που διαθέτουν την αναγκαία ικανότητα, κατάρτιση και εξουσία, καθώς και την αναγκαία υποστήριξη». Το Omnibus διατήρησε αυτή τη διατύπωση, και οι ερωτήσεις και απαντήσεις της Επιτροπής επιβεβαιώνουν ότι η υποχρέωση παραμένει. Εκείνο που άλλαξε το Omnibus είναι το πότε εφαρμόζεται: από τις 2 Δεκεμβρίου 2027 για τα συστήματα υψηλού κινδύνου του παραρτήματος III και από τις 2 Αυγούστου 2028 για όσα εμπίπτουν στο παράρτημα I (άρθρο 113, όπως τροποποιήθηκε από τον Κανονισμό (ΕΕ) 2026/1744, άρθρο 1 σημείο 40).

Ποιους αφορά το άρθρο 4 του AI Act;

Το άρθρο 4 αφορά τους παρόχους και τους φορείς εφαρμογής συστημάτων ΤΝ, δύο ρόλους που ορίζει το άρθρο 3 του AI Act. Πάροχος είναι όποιος αναπτύσσει ένα σύστημα AI, ή αναθέτει την ανάπτυξή του, και το διαθέτει στην αγορά ή το θέτει σε λειτουργία με τη δική του επωνυμία ή εμπορικό σήμα. Φορέας εφαρμογής είναι όποιος «χρησιμοποιεί σύστημα ΤΝ υπό την ευθύνη του», εκτός από την προσωπική, μη επαγγελματική χρήση.

Ως γενική πληροφόρηση: μια επιχείρηση της οποίας οι άνθρωποι χρησιμοποιούν συστήματα AI στη δουλειά τους κατά κανόνα εμπίπτει στον ορισμό του φορέα εφαρμογής για τα συστήματα αυτά, είτε πρόκειται για έναν βοηθό γενικής χρήσης είτε για μια λειτουργία AI μέσα σε επιχειρηματικό λογισμικό. Μια επιχείρηση που ενσωματώνει AI σε προϊόν που πουλά μπορεί να είναι και πάροχος. Κανένας από τους δύο ορισμούς δεν εξαρτάται από το μέγεθος της επιχείρησης.

Τα «άλλα πρόσωπα» δεν περιορίζονται στους εργαζομένους. Οι ερωτήσεις και απαντήσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τον γραμματισμό στον τομέα της ΤΝ αναφέρουν ως παραδείγματα εξωτερικούς συνεργάτες, παρόχους υπηρεσιών και πελάτες, πρόσωπα που εμπίπτουν ευρύτερα στην οργανωτική αρμοδιότητα της επιχείρησης.

Τι σημαίνει γραμματισμός στον τομέα της ΤΝ (AI literacy);

Ο γραμματισμός στον τομέα της ΤΝ ορίζεται στο άρθρο 3 σημείο 56 του AI Act:

«“γραμματισμός στον τομέα της ΤΝ”: οι δεξιότητες, οι γνώσεις και η κατανόηση που επιτρέπουν στους παρόχους, τους φορείς εφαρμογής και τα θιγόμενα πρόσωπα, λαμβανομένων υπόψη των αντίστοιχων δικαιωμάτων και υποχρεώσεών τους στο πλαίσιο του παρόντος κανονισμού, να προβαίνουν σε εμπεριστατωμένη εφαρμογή των συστημάτων ΤΝ, καθώς και να έχουν επίγνωση των ευκαιριών και των κινδύνων της ΤΝ και της πιθανής βλάβης που μπορεί να προκαλέσει»Κανονισμός (ΕΕ) 2024/1689, άρθρο 3 σημείο 56

Η αιτιολογική σκέψη 20 προσθέτει ότι αυτό μπορεί να περιλαμβάνει τα μέτρα που εφαρμόζονται κατά τη χρήση και τους κατάλληλους τρόπους ερμηνείας των αποτελεσμάτων ενός συστήματος AI. Στην καθημερινή δουλειά, καταλήγει σε τρεις συνήθειες:

• Γνωρίζετε το εργαλείο. Σε τι χρησιμεύει το σύστημα AI, τι μπορεί και τι δεν μπορεί να κάνει, και ποιες πληροφορίες επιτρέπεται να δει.
• Ελέγχετε το αποτέλεσμα. Το AI μπορεί να δώσει καλογραμμένες αλλά λανθασμένες απαντήσεις· οι ερωτήσεις και απαντήσεις της Επιτροπής αναφέρουν τις «ψευδαισθήσεις» (hallucinations) ως κίνδυνο που πρέπει να γνωρίζει το προσωπικό.
• Ξέρετε πού αποφασίζει ο άνθρωπος. Ποιες αποφάσεις μένουν στους ανθρώπους και πότε μια περίπτωση πρέπει να παραδοθεί σε κάποιον.

Πώς οργανώνετε πρόγραμμα γραμματισμού στον τομέα της ΤΝ ανά ρόλο;

Ένα πρόγραμμα γραμματισμού στον τομέα της ΤΝ αποδίδει καλύτερα όταν ξεκινά από το AI που χρησιμοποιεί πραγματικά η επιχείρηση και από τους ρόλους που το χρησιμοποιούν. Οι ερωτήσεις και απαντήσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής προτείνουν τέσσερα σημεία εκκίνησης:

1. Γενική κατανόηση του AI: τι είναι, πώς λειτουργεί, ποιο AI χρησιμοποιεί ο οργανισμός, ποιες ευκαιρίες και ποιους κινδύνους έχει.
2. Ο ρόλος του οργανισμού: αναπτύσσει συστήματα AI ή χρησιμοποιεί συστήματα που ανέπτυξαν άλλοι;
3. Ο κίνδυνος των συγκεκριμένων συστημάτων: τι πρέπει να γνωρίζουν οι άνθρωποι και ποιους κινδύνους πρέπει να έχουν υπόψη.
4. Μέτρα που βασίζονται σε αυτή την ανάλυση, προσαρμοσμένα στις γνώσεις και την εμπειρία των ανθρώπων και στο πλαίσιο χρήσης.

Η Επιτροπή ενθαρρύνει επίσης την κάλυψη νομικών και ηθικών ζητημάτων και δέχεται διαφορετικά επίπεδα εκπαίδευσης για διαφορετικές ομάδες, οπότε ένα πρόγραμμα ανά ρόλο προκύπτει φυσικά.

1. 01

   Διοίκηση και ιδιοκτήτες

   Πού δημιουργεί αξία και πού κίνδυνο το AI, ο ρόλος της επιχείρησης ως παρόχου ή φορέα εφαρμογής, ποιος έχει την ευθύνη κάθε συστήματος και ποιες αποφάσεις μένουν στους ανθρώπους.

2. 02

   Στελέχη και υπεύθυνοι διαδικασιών

   Ποια εργαλεία AI χρησιμοποιούν οι ομάδες τους και για ποιον σκοπό, πώς ελέγχεται το αποτέλεσμα μέσα στη ροή εργασίας, πού βρίσκονται τα σημεία έγκρισης και πότε γίνεται κλιμάκωση.

3. 03

   Καθημερινοί χρήστες

   Τι μπορούν και τι δεν μπορούν να κάνουν τα εργαλεία τους, ποιες πληροφορίες δεν εισάγονται ποτέ, πώς ελέγχεται το αποτέλεσμα και ποιοι είναι οι κανόνες της εταιρείας για το AI στη δουλειά.

4. 04

   Ευαίσθητες λειτουργίες

   Ανθρώπινο δυναμικό, οικονομικά, νομικά και ρόλοι επαφής με πελάτες, όπου το αποτέλεσμα του AI μπορεί να επηρεάσει πρόσωπα· για συστήματα υψηλού κινδύνου, η κατάρτιση για την ανθρώπινη εποπτεία του άρθρου 26 παράγραφος 2, η οποία εφαρμόζεται το νωρίτερο από τις 2 Δεκεμβρίου 2027.

5. 05

   Τεχνικές ομάδες και συνεργάτες

   Όσοι αναπτύσσουν ή παραμετροποιούν AI, και εξωτερικοί συνεργάτες που χρησιμοποιούν AI για λογαριασμό σας: αξιολόγηση, παρακολούθηση, τεκμηρίωση, καθώς και η νομική και ηθική πλευρά.

Η πρόταση της Aurelith: μια κοινή βάση για όλους και, στη συνέχεια, εμβάθυνση ανά ρόλο, με τα εργαλεία, τα παραδείγματα και τους κανόνες της ίδιας της επιχείρησης.

Πώς τηρείτε αρχείο για τα μέτρα γραμματισμού στον τομέα της ΤΝ;

Το αρχείο των μέτρων για τον γραμματισμό στον τομέα της ΤΝ δείχνει τι έκανε η επιχείρηση. Οι ερωτήσεις και απαντήσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής είναι σαφείς: «Δεν χρειάζεται πιστοποιητικό. Οι οργανισμοί μπορούν να τηρούν εσωτερικό αρχείο κατάρτισης και/ή άλλων κατευθυντήριων πρωτοβουλιών.» Προσθέτουν ότι το άρθρο 4 δεν υποχρεώνει τις επιχειρήσεις να μετρούν τις γνώσεις AI των εργαζομένων και δεν προβλέπει ειδική δομή διακυβέρνησης, όπως έναν υπεύθυνο AI.

Ένα απλό αρχείο, ως γενική πρακτική

• Τα συστήματα AI σε χρήση, ποιος χρησιμοποιεί το καθένα και για ποιον σκοπό, και ο ρόλος σας σε κάθε σύστημα: πάροχος ή φορέας εφαρμογής.
• Κάθε μέτρο (εκπαίδευση, γραπτές οδηγίες, ενημέρωση), η ημερομηνία του και ποιοι συμμετείχαν, μαζί με τους εξωτερικούς συνεργάτες.
• Το υλικό και οι κανόνες της εταιρείας που δόθηκαν, με έκδοση ή ημερομηνία.
• Η επόμενη ημερομηνία αναθεώρησης και τι θα προκαλέσει επανεκπαίδευση.

Η Επιτροπή δεν ορίζει συγκεκριμένη μορφή· σημασία έχει το αρχείο να μένει επίκαιρο.

Από πότε εφαρμόζεται το άρθρο 4 και τι ακολουθεί;

Το άρθρο 4 εφαρμόζεται από τις 2 Φεβρουαρίου 2025 και η σημερινή του διατύπωση ισχύει από τις 27 Ιουλίου 2026. Οι ημερομηνίες που μετράνε:

Για τις επιχειρήσεις που χρησιμοποιούν συστήματα ΤΝ ως φορείς εφαρμογής, η εποπτεία και η επιβολή του άρθρου 4 ανήκουν στις εθνικές αρχές εποπτείας της αγοράς, όχι στην Υπηρεσία ΤΝ της ΕΕ· η Υπηρεσία ΤΝ εποπτεύει μόνο ορισμένους παρόχους, όπως εκείνους συστημάτων ΤΝ που βασίζονται σε δικά τους μοντέλα ΤΝ γενικού σκοπού (άρθρο 75 παράγραφος 1, όπως τροποποιήθηκε από τον Κανονισμό (ΕΕ) 2026/1744). Σύμφωνα με την Επιτροπή, οι αρχές αυτές αρχίζουν να εποπτεύουν και να επιβάλλουν τους κανόνες από τις 2 Αυγούστου 2026, τη γενική ημερομηνία εφαρμογής του AI Act.

Εκκρεμούν ακόμη: τα πρακτικά παραδείγματα της Επιτροπής βάσει του άρθρου 4 παράγραφος 2, που θα βασιστούν στο ζωντανό αποθετήριο πρακτικών για τον γραμματισμό στον τομέα της ΤΝ, και οι συστάσεις του Συμβουλίου ΤΝ βάσει της παραγράφου 3.